Yasal Mal Rejimi Olarak Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi ve Tasfiyesi

Özet

Bu inceleme yazımızda eşler arasındaki yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi ve evlilik birliğinin sona ermesi durumunda edinilmiş mallara katılma rejimi çerçevesinde tasfiyenin (değer artış payı, eklenecek değerler, denkleştirme ve artık değere katılma alacağı hesaplamalarının) nasıl gerçekleştirileceği açıklanmış; seçimlik mal rejimleri ile olağan ve olağanüstü mal rejimi kavramları ele alınmıştır.

I. Mal Rejimi Kavramı ve Mal Rejimleri

Eşler arasında mal rejimine ilişkin kurallar 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 202–281. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Evlenme ile eşler arasında evlilik birliği kurulmuş olur ve kişisel ilişkilerin yanı sıra ekonomik ilişkiler doğar. Türk Medeni Kanunu anlamında mal rejimi; eşler arasındaki malların nasıl yönetileceğini, eşlerin bunlar üzerinde ne şekilde tasarruf edebileceğini ve evlilik birliğinin sona ermesi halinde malvarlıklarının ne şekilde tasfiye edileceğini gösteren hukuki kurumdur.

Eşler kendi istekleriyle TMK’da düzenlenmiş olan mal rejimlerinden herhangi birini evlenmeden önce seçebilirler veya evlilik esnasında mal rejimi sözleşmesiyle değiştirebilirler. Eşlerin seçimlik mal rejimlerinden birini tercih etmemeleri durumunda ise kanunun öngördüğü “Yasal Mal Rejimi” olan Edinilmiş Mallara Katılma Rejimine tabi olurlar.

01.01.2002 tarihinden önce yürürlükte bulunan 743 sayılı Eski Medeni Kanun’daki yasal mal rejimi “mal ayrılığı” rejimi idi. Bu durum, evin ve çocukların bakım yükünü üstlenen veya ev ekonomisine dolaylı/doğrudan katkıda bulunan eşler açısından adaletsizlikler oluşturmaktaydı. Kanun koyucu bu adaletsizliği gidermek amacıyla 01.01.2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nda yasal mal rejimi olarak edinilmiş mallara katılma rejimini benimsemiştir.

1. Seçimlik Mal Rejimleri (TMK m. 202/2)

Yasal mal rejimi olan Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi dışında kanunda sınırlı sayıda (numerus clausus) 3 adet seçimlik mal rejimi düzenlenmiştir:

• Mal Ayrılığı Rejimi
• Paylaşmalı Mal Ayrılığı Rejimi
• Mal Ortaklığı Rejimi

2. Olağan ve Olağanüstü Mal Rejimi Kavramları

Kanunun öngördüğü bazı durumlarda eşlerin ve alacaklıların korunması amacıyla aralarındaki mal rejiminin mahkeme kararıyla veya kanun gereği kendiliğinden mal ayrılığına dönüştürüldüğü hallerde Olağanüstü Mal Rejimi söz konusu olur:

• Eşlerden Birinin Talebi ile (TMK m. 206): Haklı bir sebebin varlığı halinde (örneğin diğer eşin malvarlığının borca batık olması veya malvarlığı hakkında bilgi vermekten kaçınması) hâkim kararıyla mal ayrılığına geçilebilir.
• Alacaklıların Talebi ile (TMK m. 210): Mal ortaklığını kabul etmiş eşlerden birine karşı icra takibinde bulunan alacaklı, haczin uygulanmasında zarara uğrarsa hâkimden mal ayrılığına karar verilmesini isteyebilir.
• Kendiliğinden Geçiş (TMK m. 209): Mal ortaklığını kabul etmiş eşlerden birinin iflasına karar verildiğinde ortaklık kendiliğinden mal ayrılığına dönüşür.

II. Yasal Mal Rejimi: Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi

01.01.2002 tarihinden sonraki evliliklerde eşler seçimlik bir rejim belirlememişlerse doğrudan bu rejime tabidirler. 01.01.2002 tarihinden önce yapılan evliliklerde ise eşler bir yıl içinde sözleşme yapmamışlarsa, 01.01.2002 öncesi dönem için mal ayrılığı, 01.01.2002 sonrası dönem için edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır.

a) Edinilmiş Mal Kavramı (TMK m. 219)

TMK m. 219/1 uyarınca edinilmiş mal, her eşin bu mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir. Bir malın edinilmiş mal sayılmasının iki temel şartı vardır:

1. Mal Rejimi Sürecinde Edinilmiş Olmalıdır: Rejim başlamadan önce veya sona erdikten sonra edinilen değerler bu kapsamda değildir.
2. Emek (Karşılık) Verilerek Edinilmiş Olmalıdır: Bir eşin çalışması ve emeği karşılığında elde ettiği malvarlığı üzerinde diğer eşin de evlilik birliği içindeki dayanışma gereği katkısı olduğu kabul edilir.

TMK m. 219’da bir eşin edinilmiş malları örnekseme yoluyla sayılmıştır:

• Çalışmasının karşılığı olan edinimler,
• Sosyal güvenlik veya sosyal yardım kurum ve kuruluşlarının veya personele yardım amacı ile kurulan sandık ve benzerlerinin yaptığı ödemeler,
• Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar,
• Kişisel mallarının gelirleri (kira geliri, faiz vb.),
• Edinilmiş malların yerine geçen değerler (ikame değer kuralı).

b) Kişisel Mallar (TMK m. 220)

Kanuna göre aşağıdaki değerler kişisel maldır ve tasfiyede paylaşıma tabi tutulmaz:

• Eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya,
• Mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan veya bir eşin sonradan miras yoluyla ya da herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma (bağış) yoluyla elde ettiği malvarlığı değerleri,
• Manevi tazminat alacakları,
• Kişisel mallar yerine geçen değerler.

III. Yasal Mal Rejiminin Sona Ermesi ve Sona Erme Anı (TMK m. 225)

• Ölüm ile: Ölüm tarihinden itibaren kendiliğinden sona erer.
• Başka bir mal rejimine geçilmesi ile: Sözleşme tarihinden itibaren sona erer.
• Boşanma veya Evliliğin İptali ile: Kararın kesinleşmesi halinde davanın açıldığı tarihten itibaren sona erer.
• Hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi ile: Davanın açıldığı tarihten itibaren sona erer.

IV. Yasal Mal Rejiminin Tasfiyesi ve Katılma Alacağının Belirlenmesi

Mal rejiminin sona ermesi, tasfiye davasının ön şartıdır. Boşanma davası henüz derdest ise, mal rejimi tasfiyesi davasında boşanma davasının kesinleşmesi bekletici mesele yapılır. Tasfiye beş temel aşamada gerçekleştirilir:

1. Eşlerin malvarlıklarının birbirinden ayrılması (TMK m. 226),
2. Her eşin edinilmiş, kişisel ve varsa paylı mallarının ayrıştırılması,
3. Değer artış payı (TMK m. 227), eklenecek değerler (TMK m. 229) ve denkleştirme (TMK m. 230) hesaplarının yapılması,
4. Her eşin artık değerinin (TMK m. 231) ve diğer eşin katılma alacağının (TMK m. 236) belirlenmesi,
5. Alacakların takası ve ifası.

“Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinde kural olarak malların sürüm (piyasa) değerleri esas alınır (TMK m. 232) ve mevcut edinilmiş mallar tasfiye (karar) anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235/1). Mahkemece 22.06.2010 tarihinde belirlenen taşınmazın sürüm değeri esas alınarak hüküm kurulmuş ise de karar tarihi 18.10.2012 olup 2 yıl önceki sürüm değerinin değerlendirmeye alınması TMK m. 232 ve m. 235/1’e açıkça aykırılık oluşturmaktadır.” Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, T. 07.07.2014, E. 2014/5918, K. 2014/14195

a) Değer Artış Payı Alacağının Hesaplanması (TMK m. 227)

Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkına sahip olur ve bu alacak o malın tasfiye sırasındaki değerine göre hesaplanır; bir değer kaybı söz konusu olduğunda katkının başlangıçtaki değeri esas alınır.

b) Eklenecek Değerlerin Tespiti (TMK m. 229)

Aşağıdaki değerler edinilmiş mallara değer olarak eklenir:

• Eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar,
• Bir eşin mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler.

c) Denkleştirme Alacağı (TMK m. 230) ve Artık Değer (TMK m. 231)

Bir eşin kişisel mallarına ilişkin borçları edinilmiş mallardan veya edinilmiş mallara ilişkin borçları kişisel mallarından ödenmiş ise tasfiye sırasında denkleştirme istenebilir. Her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden (eklenecek değerler ve denkleştirme dahil) bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktar Artık Değeri (TMK m. 231) oluşturur. Her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı (1/2) üzerinde hak sahibi olur ve alacaklar takas edilir (TMK m. 236).

V. Sonuç, Zamanaşımı ve Kaynakça

Uygulamada tasfiye davalarının en kritik noktası, malların edinilmiş mal mı yoksa kişisel mal mı olduğunun ispatı ve tasfiye tarihindeki sürüm değerlerinin doğru tespitidir. TMK m. 222 uyarınca bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir.

Zamanaşımı Süresi: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 17.04.2013 tarihli ve E. 2013/8-375, K. 2013/520 sayılı kararı uyarınca, edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinden doğan katılma alacağı ve değer artış payı alacağı davalarında TMK m. 5 göndermesiyle 6098 sayılı TBK m. 146’da yer alan 10 yıllık genel zamanaşımı süresi uygulanmaktadır.

Kaynakça

• Dural, Mustafa / Öğüz, Tufan / Gümüş, Mustafa Alper: Türk Özel Hukuku, Cilt III, Aile Hukuku, Filiz Kitabevi, İstanbul.
• Gençcan, Ömer Uğur: Aile Mahkemesi Davaları, Yetkin Yayınları, Ankara.
• Makas, İhsan: Eşler Arasındaki Mal Rejimi Davalarında Yargıtay Uygulaması, Adalet Yayınevi, Ankara.
• Özdamar, Demet / Kayış, Ferhat / Yağcıoğlu, Burcu / Akgün, Aliye: Yasal Mal Rejimi (Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi) ve Tasfiyesi, Seçkin Yayıncılık, Ankara.
• Ceylan, Ebru: Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminin Tasfiyesinden Doğan Katılma Alacağı, Değer Artış Payı Alacağı ve Denkleştirme Alacağı ile İlgili Yargıtay Kararlarının Değerlendirilmesi, İstanbul Barosu Dergisi, Cilt 90, Sayı 4, s. 15–41.